COVID-19: Çfarë duhet të dinë pacientët dhe profesionistët shëndetësorë

Çfarë është COVID-19?

COVID-19 është një sëmundje infektive e shkaktuar nga koronavirusi SARS-CoV-2. Ai prek kryesisht traktin respirator (rrugët e frymëmarrjes) dhe mund të variojë nga forma të lehta, deri në pneumoni të rëndë dhe dështim respirator, sidomos te grupet me rrezik të lartë.

Virusi përhapet kryesisht përmes pikëzave respiratore dhe aerosoleve kur një person i infektuar kollitet, teshtin, flet apo këndon, veçanërisht në ambiente të mbyllura dhe të paajrosura mirë.

Simptomat kryesore të COVID-19

Simptomat mund të ndryshojnë nga një person tek tjetri. Disa mund të jenë asimptomatikë (pa shenja), ndërsa të tjerët zhvillojnë forma të rënda. Simptomat më të shpeshta përfshijnë:

• Ethe, të dridhura

• Kollë e thatë ose me sekrecione

• Lodhje, dobësi e përgjithshme në trup

• Dhimbje fyti, hundë e zënë ose rrjedhje hundësh

• Dhimbje muskujsh apo koke

• Humbje ose ndryshim i nuhatjes dhe/ose shijes (jo gjithmonë i pranishëm)

• Vështirësi në frymëmarrje, gulçim (sidomos në format e rënda)

Te format e rënda mund të shfaqen shenja të pneumonisë, oksigjenimit të ulët të gjakut dhe shenjave të dështimit respirator, që kërkojnë trajtim urgjent spitalor.

Kush është më i rrezikuar për forma të rënda?

Edhe personat e rinj dhe pa sëmundje kronike mund të sëmuren rëndë, por disa grupe kanë rrezik më të rritur për komplikacione dhe nevojë për shtrim në spital, përfshirë:

• Mosha e avancuar (veçanërisht mbi 65 vjeç)

• Personat me sëmundje kronike kardiovaskulare, hipertension, diabet, obezitet

• Pacientët me sëmundje kronike të mushkërive (p.sh. COPD, fibrozë pulmonare, astmë jo e kontrolluar mirë)

• Pacientët me imunitet të kompromentuar (p.sh. trajtime imunosupresive, sëmundje onkologjike të caktuara)

• Gratë shtatzëna, sipas vlerësimit individual nga mjeku për rastin specifik

Si diagnostikohet COVID-19?

Diagnoza konfirmohet me teste laboratorike nga mostra e aparatit respirator sipërm (përmes tamponit nazofaringeal apo të tjera mostra të ngjashme) ose, në disa raste, nga mostra të tjera të përcaktuara nga protokollet lokale. Metodat kryesore përfshijnë:

• Testet molekulare (p.sh. RT-PCR) – të konsideruara si teste referuese për konfirmim infeksioni aktiv, aty ku janë të disponueshme sipas praktikës lokale;

• Testet antigjen (të shpejta) – mund të përdoren për vlerësim më të shpejtë, sipas udhëzimeve vendore dhe vlerësimit klinik;

• Testet serologjike (antitrupa) – përdoren kryesisht për të vlerësuar ekspozimin e mëparshëm, jo për diagnostikim rutinë të infeksionit akut në praktikën e përditshme.

Mjeku merr parasysh simptomat, historinë e kontaktit, statusin e vaksinimit dhe sëmundjet shoqëruese për të vendosur kur dhe çfarë testesh janë të nevojshme.

Trajtimi: kur mjafton kujdesi në shtëpi dhe kur nevojitet spitali?

Kujdesi në shtëpi për forma të lehta deri mesatare

Shumica e pacientëve me simptomat e sipërme respiratore pa shenja alarmi mund të trajtohen në shtëpi me udhëzim nga mjeku i familjes ose specialisti. Kujdesi zakonisht përfshin:

• Pushim dhe hidratim të mirë (ujë, çajra, lëngje sipas tolerancës)

• Analgjezikë/antipiretikë të përgjithshëm për ethe apo dhimbje, sipas këshillës së mjekut dhe udhëzimeve lokale

• Monitorim i simptomave, veçanërisht i frymëmarrjes dhe temperaturës; nëse është e mundur, matje e rregullt e saturimit të oksigjenit me pulsioksimetër, sipas këshillës së mjekut

Përdorimi i antibiotikëve, kortikosteroideve sistemike apo barnave të tjera specifike duhet të bëhet vetëm me rekomandim mjekësor, bazuar në gjendjen klinike dhe udhëzimet profesionale të përditësuara. Vetë-mjekimi mund të jetë i rrezikshëm, sidomos për pacientët me sëmundje kronike pulmonare apo kardiovaskulare.

Kur duhet kërkuar menjëherë ndihmë urgjente?

• Vështirësi në frymëmarrje, gulçim në pushim, ndjenjë se mungon ajri

• Dhimbje ose presion i fortë në gjoks që nuk qetësohet

• Konfuzion i ri, vështirësi në zgjim apo përgjumje e tepruar

• Cianoza (ngjyra blu e buzëve ose fytyrës) ose shenja të tjera të oksigjenimit të ulët

Në këto raste, pacienti duhet të kontaktojë urgjencën mjekësore ose të paraqitet menjëherë në shërbimin më të afërt spitalor, sipas mënyrave të organizuara lokalisht për trajtimin e rasteve me COVID-19.

Parandalimi: si të ulim rrezikun e infektimit dhe përhapjes së COVID-19

Masat parandaluese mund të ndryshojnë me kohën, në varësi të situatës epidemiologjike dhe udhëzimeve zyrtare kombëtare dhe ndërkombëtare. Në mënyrë të përgjithshme, për të ulur rrezikun e përhapjes së infeksioneve respiratore përfshirë COVID-19, rekomandohet:

• Higjienë e mirë e duarve (larje me ujë dhe sapun, ose dezinfektim me preparate të përshtatshme) sidomos pas kollitjes, teshtitjes, para ngrënies dhe pas kontakteve me sipërfaqe të përdorura shpesh nga shumë persona;

• Kollitja apo teshtitja në bërryl të përkulur apo në shami njëpërdorimshe, me hedhje të menjëhershme të saj në kosh;

• Qëndrimi në shtëpi dhe shmangia e kontakteve të ngushta me të tjerët kur jeni të sëmurë me simptoma respiratore;

• Ajrosje e rregullt e ambienteve të mbyllura, sidomos kur aty qëndrojnë më shumë persona për një kohë të gjatë;

• Përdorimi i maskës, sipas rekomandimeve aktuale të autoriteteve shëndetësore, veçanërisht në ambiente të mbyllura të mbipopulluara apo në kontakt me persona të cenueshëm;

Roli i vaksinimit kundër COVID-19

Programet e vaksinimit kundër COVID-19 janë dizenjuar për të reduktuar rrezikun e formave të rënda, shtrimit në spital dhe vdekshmërisë. Llojet e vaksinave, skemat e dozimit dhe grupet e synuara përcaktohen nga autoritetet shëndetësore të çdo vendi dhe mund të ndryshojnë me kalimin e kohës, në varësi të të dhënave të reja shkencore dhe situatës epidemiologjike.

Pacientët me sëmundje kronike pulmonare, kardiovaskulare, diabet apo gjendje të tjera rreziku shpesh përfitojnë nga vaksinimi, por vendimi duhet marrë individualisht në konsultim me mjekun, i cili vlerëson përfitimet dhe rreziqet për secilin pacient.

COVID-19 dhe pacientët me sëmundje respiratore kronike

Pacientët me astmë, COPD, fibrozë pulmonare apo sëmundje të tjera kronike të mushkërive duhet të jenë veçanërisht të kujdesshëm. Përveç masave të përgjithshme të parandalimit, është me rëndësi që:

• Sëmundja bazë respiratore të jetë sa më mirë e kontrolluar, me mjekimin e përditshëm të rregullt sipas planit të përcaktuar nga specialisti;

• Të mos ndërpritet apo të ndryshohet trajtimi kronik (p.sh. inhalatorët) pa u konsultuar me mjekun;

• Të kenë një plan veprimi të personalizuar (p.sh. për përkeqësime të astmës apo COPD-së), të përditësuar bashkë me pulmonologun apo mjekun e familjes;

Për profesionistët shëndetësorë: pika të shkurtra praktike

• Të vlerësohet gjithmonë rreziku individual (mosha, komorbiditetet, statusi i vaksinimit, faktorët socialë) kur merret vendim për menaxhimin ambulator apo spitalor të pacientëve me COVID-19;

• Të ndoqen udhëzimet dhe protokollet kombëtare apo institucionale që përditësohen periodikisht, duke marrë parasysh ndryshimet në variantet virale dhe disponueshmërinë e terapive specifike;

• Të komunikohet qartë me pacientët për shenjat alarmuese dhe momentin kur duhet të kërkojnë ndihmë urgjente;

• Të kushtohet vëmendje e veçantë shëndetit mendor të pacientëve me COVID-19 dhe atyre me pasojat afatgjata (p.sh. simptoma të zgjatura pas infeksionit), duke i orientuar drejt shërbimeve përkatëse kur është e nevojshme;

Mesazhi kryesor për pacientët dhe familjarët

COVID-19 mbetet një infeksion i rëndësishëm respirator, por informimi i saktë, masat parandaluese dhe konsultimi i rregullt me mjekun ndihmojnë në uljen e rrezikut për komplikacione. Nëse keni sëmundje kronike të mushkërive ose jeni në grup rreziku, diskutoni me mjekun tuaj planin e personalizuar të kujdesit, përfshirë menaxhimin në rast infeksioni dhe masat më të mira parandaluese për situatën tuaj.